{"id":3876,"date":"2025-01-30T07:55:27","date_gmt":"2025-01-30T06:55:27","guid":{"rendered":"https:\/\/poznanyes.eu\/?p=3876"},"modified":"2025-01-30T07:55:40","modified_gmt":"2025-01-30T06:55:40","slug":"proby-emancypacji-zydow-w-poznaniu-w-pierwszej-polowie-xix-wieku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/eternal\/proby-emancypacji-zydow-w-poznaniu-w-pierwszej-polowie-xix-wieku","title":{"rendered":"Pr\u00f3by emancypacji \u017byd\u00f3w w Poznaniu w pierwszej po\u0142owie XIX wieku"},"content":{"rendered":"\n

Wed\u0142ug S\u0142ownika Wyraz\u00f3w Obcych, \u201eemancypowa\u0107\u201d oznacza uwolnienie od zale\u017cno\u015bci, podporz\u0105dkowania, ucisku. W przypadku \u017byd\u00f3w emancypacja oznacza\u0142a zr\u00f3wnanie ich praw z innymi obywatelami kraju. O tym, jak to si\u0119 wydarzy\u0142o w Poznaniu, opowiemy szczeg\u00f3\u0142owo na poznanyes.eu<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Czym by\u0142 haskala?<\/h2>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ruch na rzecz emancypacji i dalszej asymilacji ludno\u015bci \u017cydowskiej powsta\u0142 w Prusach w po\u0142owie XVIII wieku i zyska\u0142 nazw\u0119 \u201ehaskala\u201d, kt\u00f3rej celem by\u0142o wyrwanie \u017byd\u00f3w z kulturowego i cywilizacyjnego getta, w kt\u00f3rym \u017cyli przez stulecia, oraz stopniowe zintegrowanie ich ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Idea haskali nie ogranicza\u0142a si\u0119 jedynie do walki o emancypacj\u0119 \u017byd\u00f3w \u2013 by\u0142 to r\u00f3wnie\u017c ruch intelektualny, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 do kulturowego i religijnego odrodzenia \u017byd\u00f3w w duchu epoki o\u015bwiecenia. Tym samym zapocz\u0105tkowano krytyczne badania tekst\u00f3w religijnych i historii \u017cydowskiej. Doprowadzi\u0142o to do swoistej \u201eracjonalizacji\u201d religii, co spotka\u0142o si\u0119 z oporem wi\u0119kszo\u015bci rabin\u00f3w. Proponowano tak\u017ce odrodzenie j\u0119zyka hebrajskiego oraz ograniczenie u\u017cycia jidysz. W rezultacie tych dzia\u0142a\u0144 pojawi\u0142a si\u0119 nowa, \u015bwiecka literatura \u017cydowska.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wnym przedstawicielem haskali by\u0142 Moses Mendelssohn, wybitny filozof i j\u0119zykoznawca, kt\u00f3ry samodzielnie przet\u0142umaczy\u0142 niekt\u00f3re \u015bwi\u0119te teksty \u017cydowskie, w tym Tor\u0119, na j\u0119zyk niemiecki, pomimo sprzeciwu ortodoksyjnych \u015brodowisk. By\u0142 on przyjacielem niemieckiego filozofa i pisarza epoki o\u015bwiecenia Gottholda Ephraima Lessinga, kt\u00f3ry sportretowa\u0142 Mendelssohna w swoim dramacie \u201eNatan M\u0119drzec\u201d. Moses Mendelssohn by\u0142 r\u00f3wnie\u017c dziadkiem wybitnego kompozytora Feliksa Mendelssohna-Bartholdy\u2019ego, autora s\u0142ynnego \u201eMarsza weselnego\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tkowo zwolennikami haskali by\u0142o jedynie w\u0105skie grono zamo\u017cnych i wykszta\u0142conych \u017byd\u00f3w z du\u017cych o\u015brodk\u00f3w miejskich. Dopiero w XIX wieku ruch zacz\u0105\u0142 obejmowa\u0107 szersze kr\u0119gi spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, cho\u0107 znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wyznawc\u00f3w religii moj\u017ceszowej z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w znajdowa\u0142a si\u0119 poza jego zasi\u0119giem, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w z Europy \u015arodkowo-Wschodniej. Przeciwko haskali wyst\u0119powali r\u00f3wnie\u017c zwolennicy chasydyzmu oraz judaizmu rabinicznego.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnouprawnienie \u017byd\u00f3w w Polsce<\/h2>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Idea haskali dotar\u0142a nad Wart\u0119 jeszcze przed II rozbiorem Polski, ale pe\u0142ny rozw\u00f3j osi\u0105gn\u0119\u0142a dopiero w okresie pruskiego panowania. Ju\u017c w czasie obrad Sejmu Wielkiego w latach 1788\u20131792 niekt\u00f3rzy polscy \u017bydzi domagali si\u0119 r\u00f3wnouprawnienia, jednak, jak wiadomo, prace tego sejmu wkr\u00f3tce zako\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem. W okresie zaboru pruskiego, na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, w zwi\u0105zku z rozwojem handlu zbo\u017cem i drewnem \u2013 bran\u017c zwi\u0105zanych z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u017byd\u00f3w \u2013 znaczna grupa \u017cydowskich kupc\u00f3w znacznie si\u0119 wzbogaci\u0142a. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce podczas pierwszej okupacji pruskiej (1793\u20131806) \u017bydzi byli najaktywniejsz\u0105 ekonomicznie grup\u0105 narodow\u0105 w Poznaniu. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cy\u0142a w ub\u00f3stwie.<\/p>\n\n\n\n

W tym okresie wielu \u017byd\u00f3w zacz\u0119\u0142o r\u00f3wnie\u017c dostrzega\u0107 potrzeb\u0119 edukacji<\/a>, nie tylko tradycyjnej opartej na znajomo\u015bci Tory i Talmudu, lecz tak\u017ce pragn\u0119\u0142o zdoby\u0107 wykszta\u0142cenie uniwersyteckie. Na ziemiach protestanckich w Niemczech \u017bydom zezwolono na tak\u0105 edukacj\u0119, co wzmocni\u0142o tendencje emancypacyjne i asymilacyjne. Coraz wi\u0119cej \u017byd\u00f3w posy\u0142a\u0142o swoje dzieci do chrze\u015bcija\u0144skich i protestanckich szk\u00f3\u0142, cho\u0107 w Poznaniu funkcjonowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c szko\u0142y wyznaniowe. Rodzice jednak narzekali na ni\u017cszy poziom nauczania w nich w por\u00f3wnaniu do szk\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

W 1803 roku, po wielkim po\u017carze w Poznaniu, dawna dzielnica \u017cydowska zosta\u0142a niemal doszcz\u0119tnie zniszczona i nigdy ju\u017c nie odbudowano jej w pierwotnym kszta\u0142cie. W\u0142adze pruskie zezwoli\u0142y pozna\u0144skim \u017bydom osiedla\u0107 si\u0119 na terenie ca\u0142ego miasta, zw\u0142aszcza \u017ce w\u00f3wczas mia\u0142a miejsce wielka przebudowa i przestrzenny rozw\u00f3j Poznania. Wspomniane czynniki, takie jak wzrost dobrobytu \u017byd\u00f3w, podniesienie poziomu intelektualnego cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci oraz pozwolenie na zamieszkiwanie w dowolnej cz\u0119\u015bci miasta, przyczyni\u0142y si\u0119 do wzmocnienia tendencji asymilacyjnych, cho\u0107 bez r\u00f3wno\u015bci integracja nie by\u0142aby mo\u017cliwa. Jednak nie wszyscy cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej popierali zjednoczenie z chrze\u015bcijanami. Wielu ortodoks\u00f3w uwa\u017ca\u0142o, \u017ce mo\u017ce to doprowadzi\u0107 do porzucenia wiary i tradycji przodk\u00f3w. Wyb\u00f3r Akivy Egera na g\u0142\u00f3wnego rabina w 1815 roku by\u0142 potwierdzeniem tych obaw. By\u0142 on wybitnym uczonym, ale jednocze\u015bnie zagorza\u0142ym przeciwnikiem haskali.<\/p>\n\n\n\n

W 1797 roku w Prusach wprowadzono specjalny statut dla \u017byd\u00f3w. Pa\u0144stwo rozszerzy\u0142o kontrol\u0119 nad nimi, a ci, kt\u00f3rych to dotyczy\u0142o, musieli uzyskiwa\u0107 zgod\u0119 na zmian\u0119 stanu cywilnego lub miejsca zamieszkania. W 1812 roku pruskie w\u0142adze wyda\u0142y dekret o r\u00f3wnouprawnieniu \u017byd\u00f3w w sferze gospodarczej i prawnej, pod warunkiem przyj\u0119cia niemieckich nazwisk. Jednak\u017ce pewne stanowiska pa\u0144stwowe nadal by\u0142y dla nich niedost\u0119pne. Gdy trzy lata p\u00f3\u017aniej Pozna\u0144 ponownie znalaz\u0142 si\u0119 pod w\u0142adz\u0105 Prus, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska za\u017c\u0105da\u0142a rozszerzenia dekretu na Wielkie Ksi\u0119stwo Pozna\u0144skie. W\u0142adze stawia\u0142y op\u00f3r, uznaj\u0105c, \u017ce za czas\u00f3w Ksi\u0119stwa wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w \u017cy\u0142a w ub\u00f3stwie i dlatego nie nadawa\u0142a si\u0119 do asymilacji. Niemiecka bur\u017cuazja nie chcia\u0142a emancypacji, obawiaj\u0105c si\u0119 du\u017cej konkurencji ze strony \u017cydowskich kupc\u00f3w. Co ciekawe, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 polskiej szlachty popiera\u0142a r\u00f3wnouprawnienie pod warunkiem, \u017ce \u017bydzi przejd\u0105 na katolicyzm, co by\u0142o oczywi\u015bcie nie do zaakceptowania.<\/p>\n\n\n\n

Powstanie korporacji religijnych i nowe regulacje<\/h2>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W 1833 roku w\u0142adze wyda\u0142y kolejny dekret, kt\u00f3ry uzna\u0142 gminy \u017cydowskie za korporacje religijne. Wprowadzono obowi\u0105zkow\u0105 edukacj\u0119 niemiecko-\u017cydowsk\u0105 oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 dobrowolnej s\u0142u\u017cby wojskowej. \u017byd\u00f3w podzielono na dwie grupy: naturalizowanych i tolerowanych. \u017bydzi, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 na naturalizacj\u0119, musieli pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 j\u0119zykiem niemieckim w \u017cyciu publicznym, przyjmowa\u0107 niemieckie nazwiska, zajmowa\u0107 si\u0119 nauk\u0105 i sztuk\u0105, posiada\u0107 maj\u0105tek o warto\u015bci co najmniej 200 talar\u00f3w lub kapita\u0142 wynosz\u0105cy minimum 5000 talar\u00f3w. Je\u015bli jednak nie mogli spe\u0142ni\u0107 kt\u00f3rego\u015b z tych warunk\u00f3w, wystarczy\u0142o, by okazali swoje patriotyczne nastawienie wobec pa\u0144stwa pruskiego. W zamian mogli wybra\u0107 miejsce zamieszkania, wykonywa\u0107 dowolny zaw\u00f3d i nabywa\u0107 nieruchomo\u015b\u0107. Dost\u0119p do urz\u0119d\u00f3w nadal by\u0142 jednak dla nich zamkni\u0119ty. Tolerowani \u017bydzi mieli natomiast wiele ogranicze\u0144. Nie mogli zawiera\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw przed uko\u0144czeniem 24. roku \u017cycia, mogli osiedla\u0107 si\u0119 tylko w miastach, a na wsiach \u2013 jedynie pod warunkiem zakupu gospodarstwa ch\u0142opskiego lub pracy w maj\u0105tku ziemskim.<\/p>\n\n\n\n

Podzia\u0142 na dwie kategorie \u017byd\u00f3w wzmocni\u0142 tendencj\u0119 do migracji. Naturalizowani \u017bydzi przenosili si\u0119 do du\u017cych niemieckich o\u015brodk\u00f3w miejskich, a tolerowani \u2013 do Anglii, Stan\u00f3w Zjednoczonych, a nawet Australii. Ostateczna r\u00f3wno\u015b\u0107 nast\u0105pi\u0142a w 1848 roku. Pruska konstytucja z 5 grudnia 1848 roku wprowadzi\u0142a pe\u0142ne r\u00f3wnouprawnienie i znios\u0142a wszelkie r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy \u017bydami. Pozna\u0144scy \u017bydzi aktywnie uczestniczyli w rewolucji, ale wkr\u00f3tce stan\u0119li po stronie Niemc\u00f3w przeciwko d\u0105\u017ceniom niepodleg\u0142o\u015bciowym Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Rok 1848 uwie\u0144czy\u0142 wieloletnie starania \u017byd\u00f3w o osi\u0105gni\u0119cie r\u00f3wnouprawnienia i zapocz\u0105tkowa\u0142 proces integracji tej spo\u0142eczno\u015bci z niemieck\u0105 bur\u017cuazj\u0105 i inteligencj\u0105. Ju\u017c pod koniec XIX i na pocz\u0105tku XX wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich okre\u015bla\u0142a siebie jako Niemc\u00f3w wyznania moj\u017ceszowego. Nie oznacza\u0142o to jednak rezygnacji z religii i tradycyjnych warto\u015bci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w podkre\u015bla, \u017ce emancypacja by\u0142a niezwykle wa\u017cnym wydarzeniem historycznym, kt\u00f3re pozwoli\u0142o \u017bydom uzyska\u0107 pe\u0142ne prawa w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wed\u0142ug S\u0142ownika Wyraz\u00f3w Obcych, \u201eemancypowa\u0107\u201d oznacza uwolnienie od zale\u017cno\u015bci, podporz\u0105dkowania, ucisku. W przypadku \u017byd\u00f3w emancypacja oznacza\u0142a zr\u00f3wnanie ich praw z innymi obywatelami kraju. O tym, jak to si\u0119 wydarzy\u0142o w Poznaniu, opowiemy szczeg\u00f3\u0142owo na poznanyes.eu. Czym by\u0142 haskala? Ruch na rzecz emancypacji i dalszej asymilacji ludno\u015bci \u017cydowskiej powsta\u0142 w Prusach w po\u0142owie XVIII wieku i […]<\/p>\n","protected":false},"author":301,"featured_media":3887,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[500],"tags":[1537,1535,1532,1541,1531,799,1542,1534,1530,1536,1540,1539,1538,1543,1533],"moimportance":[104],"motype":[494],"moformat":[93],"class_list":{"0":"post-3876","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-pro-polituky","8":"tag-akiva-eger","9":"tag-asymilacja-zydow","10":"tag-emancypacja-zydow","11":"tag-gmina-zydowska-poznan","12":"tag-haskala-2","13":"tag-historia-poznania","14":"tag-korporacje-religijne","15":"tag-migracja-zydow","16":"tag-moses-mendelssohn","17":"tag-prawo-zydow-prusy","18":"tag-prusy-xix-wiek","20":"tag-rownouprawnienie-zydow","21":"tag-zydzi-a-niemiecka-burzuazja","22":"tag-zydzi-w-poznaniu","23":"moimportance-retranslyacziya-v-agregatory","24":"motype-eternal","25":"moformat-longrid-korotka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/301"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3876"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3886,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876\/revisions\/3886"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3887"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3876"},{"taxonomy":"moimportance","embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/moimportance?post=3876"},{"taxonomy":"motype","embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/motype?post=3876"},{"taxonomy":"moformat","embeddable":true,"href":"https:\/\/poznanyes.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/moformat?post=3876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}