Według Słownika Wyrazów Obcych, „emancypować” oznacza uwolnienie od zależności, podporządkowania, ucisku. W przypadku Żydów emancypacja oznaczała zrównanie ich praw z innymi obywatelami kraju. O tym, jak to się wydarzyło w Poznaniu, opowiemy szczegółowo na poznanyes.eu.
Czym był haskala?
Ruch na rzecz emancypacji i dalszej asymilacji ludności żydowskiej powstał w Prusach w połowie XVIII wieku i zyskał nazwę „haskala”, której celem było wyrwanie Żydów z kulturowego i cywilizacyjnego getta, w którym żyli przez stulecia, oraz stopniowe zintegrowanie ich ze społeczeństwem. Idea haskali nie ograniczała się jedynie do walki o emancypację Żydów – był to również ruch intelektualny, który dążył do kulturowego i religijnego odrodzenia Żydów w duchu epoki oświecenia. Tym samym zapoczątkowano krytyczne badania tekstów religijnych i historii żydowskiej. Doprowadziło to do swoistej „racjonalizacji” religii, co spotkało się z oporem większości rabinów. Proponowano także odrodzenie języka hebrajskiego oraz ograniczenie użycia jidysz. W rezultacie tych działań pojawiła się nowa, świecka literatura żydowska.
Głównym przedstawicielem haskali był Moses Mendelssohn, wybitny filozof i językoznawca, który samodzielnie przetłumaczył niektóre święte teksty żydowskie, w tym Torę, na język niemiecki, pomimo sprzeciwu ortodoksyjnych środowisk. Był on przyjacielem niemieckiego filozofa i pisarza epoki oświecenia Gottholda Ephraima Lessinga, który sportretował Mendelssohna w swoim dramacie „Natan Mędrzec”. Moses Mendelssohn był również dziadkiem wybitnego kompozytora Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego, autora słynnego „Marsza weselnego”.
Początkowo zwolennikami haskali było jedynie wąskie grono zamożnych i wykształconych Żydów z dużych ośrodków miejskich. Dopiero w XIX wieku ruch zaczął obejmować szersze kręgi społeczności żydowskiej, choć znaczna część wyznawców religii mojżeszowej z różnych powodów znajdowała się poza jego zasięgiem, szczególnie wśród Żydów z Europy Środkowo-Wschodniej. Przeciwko haskali występowali również zwolennicy chasydyzmu oraz judaizmu rabinicznego.
Równouprawnienie Żydów w Polsce
Idea haskali dotarła nad Wartę jeszcze przed II rozbiorem Polski, ale pełny rozwój osiągnęła dopiero w okresie pruskiego panowania. Już w czasie obrad Sejmu Wielkiego w latach 1788–1792 niektórzy polscy Żydzi domagali się równouprawnienia, jednak, jak wiadomo, prace tego sejmu wkrótce zakończyły się fiaskiem. W okresie zaboru pruskiego, na przełomie XVIII i XIX wieku, w związku z rozwojem handlu zbożem i drewnem – branż związanych z działalnością Żydów – znaczna grupa żydowskich kupców znacznie się wzbogaciła. Warto zauważyć, że podczas pierwszej okupacji pruskiej (1793–1806) Żydzi byli najaktywniejszą ekonomicznie grupą narodową w Poznaniu. Jednak większość żydowskiej społeczności żyła w ubóstwie.
W tym okresie wielu Żydów zaczęło również dostrzegać potrzebę edukacji, nie tylko tradycyjnej opartej na znajomości Tory i Talmudu, lecz także pragnęło zdobyć wykształcenie uniwersyteckie. Na ziemiach protestanckich w Niemczech Żydom zezwolono na taką edukację, co wzmocniło tendencje emancypacyjne i asymilacyjne. Coraz więcej Żydów posyłało swoje dzieci do chrześcijańskich i protestanckich szkół, choć w Poznaniu funkcjonowały również szkoły wyznaniowe. Rodzice jednak narzekali na niższy poziom nauczania w nich w porównaniu do szkół chrześcijańskich.
W 1803 roku, po wielkim pożarze w Poznaniu, dawna dzielnica żydowska została niemal doszczętnie zniszczona i nigdy już nie odbudowano jej w pierwotnym kształcie. Władze pruskie zezwoliły poznańskim Żydom osiedlać się na terenie całego miasta, zwłaszcza że wówczas miała miejsce wielka przebudowa i przestrzenny rozwój Poznania. Wspomniane czynniki, takie jak wzrost dobrobytu Żydów, podniesienie poziomu intelektualnego członków społeczności oraz pozwolenie na zamieszkiwanie w dowolnej części miasta, przyczyniły się do wzmocnienia tendencji asymilacyjnych, choć bez równości integracja nie byłaby możliwa. Jednak nie wszyscy członkowie społeczności żydowskiej popierali zjednoczenie z chrześcijanami. Wielu ortodoksów uważało, że może to doprowadzić do porzucenia wiary i tradycji przodków. Wybór Akivy Egera na głównego rabina w 1815 roku był potwierdzeniem tych obaw. Był on wybitnym uczonym, ale jednocześnie zagorzałym przeciwnikiem haskali.
W 1797 roku w Prusach wprowadzono specjalny statut dla Żydów. Państwo rozszerzyło kontrolę nad nimi, a ci, których to dotyczyło, musieli uzyskiwać zgodę na zmianę stanu cywilnego lub miejsca zamieszkania. W 1812 roku pruskie władze wydały dekret o równouprawnieniu Żydów w sferze gospodarczej i prawnej, pod warunkiem przyjęcia niemieckich nazwisk. Jednakże pewne stanowiska państwowe nadal były dla nich niedostępne. Gdy trzy lata później Poznań ponownie znalazł się pod władzą Prus, społeczność żydowska zażądała rozszerzenia dekretu na Wielkie Księstwo Poznańskie. Władze stawiały opór, uznając, że za czasów Księstwa większość Żydów żyła w ubóstwie i dlatego nie nadawała się do asymilacji. Niemiecka burżuazja nie chciała emancypacji, obawiając się dużej konkurencji ze strony żydowskich kupców. Co ciekawe, znaczna część polskiej szlachty popierała równouprawnienie pod warunkiem, że Żydzi przejdą na katolicyzm, co było oczywiście nie do zaakceptowania.
Powstanie korporacji religijnych i nowe regulacje
W 1833 roku władze wydały kolejny dekret, który uznał gminy żydowskie za korporacje religijne. Wprowadzono obowiązkową edukację niemiecko-żydowską oraz możliwość dobrowolnej służby wojskowej. Żydów podzielono na dwie grupy: naturalizowanych i tolerowanych. Żydzi, którzy zdecydowali się na naturalizację, musieli posługiwać się językiem niemieckim w życiu publicznym, przyjmować niemieckie nazwiska, zajmować się nauką i sztuką, posiadać majątek o wartości co najmniej 200 talarów lub kapitał wynoszący minimum 5000 talarów. Jeśli jednak nie mogli spełnić któregoś z tych warunków, wystarczyło, by okazali swoje patriotyczne nastawienie wobec państwa pruskiego. W zamian mogli wybrać miejsce zamieszkania, wykonywać dowolny zawód i nabywać nieruchomość. Dostęp do urzędów nadal był jednak dla nich zamknięty. Tolerowani Żydzi mieli natomiast wiele ograniczeń. Nie mogli zawierać małżeństw przed ukończeniem 24. roku życia, mogli osiedlać się tylko w miastach, a na wsiach – jedynie pod warunkiem zakupu gospodarstwa chłopskiego lub pracy w majątku ziemskim.
Podział na dwie kategorie Żydów wzmocnił tendencję do migracji. Naturalizowani Żydzi przenosili się do dużych niemieckich ośrodków miejskich, a tolerowani – do Anglii, Stanów Zjednoczonych, a nawet Australii. Ostateczna równość nastąpiła w 1848 roku. Pruska konstytucja z 5 grudnia 1848 roku wprowadziła pełne równouprawnienie i zniosła wszelkie różnice między Żydami. Poznańscy Żydzi aktywnie uczestniczyli w rewolucji, ale wkrótce stanęli po stronie Niemców przeciwko dążeniom niepodległościowym Polaków.
Rok 1848 uwieńczył wieloletnie starania Żydów o osiągnięcie równouprawnienia i zapoczątkował proces integracji tej społeczności z niemiecką burżuazją i inteligencją. Już pod koniec XIX i na początku XX wieku większość z nich określała siebie jako Niemców wyznania mojżeszowego. Nie oznaczało to jednak rezygnacji z religii i tradycyjnych wartości. Większość historyków podkreśla, że emancypacja była niezwykle ważnym wydarzeniem historycznym, które pozwoliło Żydom uzyskać pełne prawa w społeczeństwie.