Idea niepodległości w Poznaniu sięga okresu upadku Rzeczypospolitej. Dążenie do suwerenności stało się zauważalne już dawno temu, zwłaszcza w środowisku elity patriotycznej XIX wieku. Uważali, że koncepcja bytu narodowego jest nierozerwalnie związana z całkowitą niepodległością. Już w 1841 roku Adolf von Arnim-Boitzenburg, prezydent Wielkiego Księstwa Poznańskiego, sformułował postawę Polaków wobec narodowości jako pomost łączący ruiny dawnego państwa polskiego z pragnieniem oddzielenia się od Prus i zjednoczenia tych pozostałości w nowe państwo polskie, – pisze poznanyes.eu.
Ewolucja koncepcji
Idea niepodległości w Poznaniu przechodziła przez różne okresy. Pierwszy, do połowy XIX wieku, charakteryzował się rozwojem koncepcji niepodległościowych pod wpływem oświecenia, później – romantyzmu. W tym czasie w Wielkopolsce panowały trzy główne koncepcje: insurekcyjna, ograniczona suwerenność i rewolucyjna. Perspektywa insurekcyjna pojawiła się dzięki konfederatom barskim, nabierając tempa w czasie powstania kościuszkowskiego i zaboru pruskiego do 1806 roku. W czasach Księstwa Warszawskiego hasła powstańcze przekształciły się w doktrynę ograniczonej suwerenności w ramach większej struktury politycznej. Po Kongresie Wiedeńskim podstawowym poglądem stała się ograniczona wolność w granicach państwa pruskiego. W latach 30. i 40. XIX wieku nastąpiło odrodzenie myśli powstańczej dzięki Wielkiej Emigracji, która w latach 40. XIX wieku uczyniła z Poznania ośrodek powstania trójzaborowego. Mimo niepowodzeń kolejnych powstań przywódcy polskiego ruchu narodowego powrócili do koncepcji ograniczonej wolności w granicach państwa pruskiego, starając się jej bronić w niemieckich organach przedstawicielskich, powołując się na postanowienia wiedeńskie.
Cel strategiczny a realia praktyczne
W drugim okresie, który trwał do końca I wojny światowej, idea niepodległości funkcjonowała bardziej jako cel strategiczny niż widoczny aspekt realnej aktywności narodowej. Różne koncepcje niepodległości przewidywały walkę przeciwko trzem zaborcom, których epicentrum miał stanowić Poznań. Celem maksymalnym była suwerenność w granicach istniejących przed rozbiorami, a minimum ograniczona niepodległość w ramach państwa pruskiego. Ważne jest, aby walka nie była skierowana przeciwko narodom niemieckim czy rosyjskim, ale przeciwko strukturom prawnym i administracyjnym tych państw.
Różnorodni zwolennicy i ewolucja ruchu
Początkowo siłą napędową ruchu było zamożne ziemiaństwo i szlachta, jednak stopniowo koncepcja wolności zyskała poparcie nowej inteligencji, niższego duchowieństwa i warstw plebejskich. Ewolucja poglądów społeczeństwa polskiego pod wpływem oświecenia, romantyzmu i organicyzmu położyła podwaliny pod koncepcje niepodległościowe. Powszechnie uważano, że w warunkach zaboru pruskiego pragnienie wolności łączy się z modernizacją społeczeństwa polskiego. Ta wieloaspektowa działalność obejmowała fronty insurekcyjne, polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturalno-oświatowe, jednocząc często tych samych działaczy zarówno z nurtów insurekcyjnych, jak i innych.
Historia dążenia Poznania do suwerenności przebiega poprzez ewolucję ideologii i transformacje społeczne. Dążenie do suwerenności było skomplikowaną drogą splecioną z różnych epok i zmieniających się ideałów, od insurekcyjnego zapału po pragnienie ograniczonej wolności w istniejących strukturach państwowych.
Historia Poznania i plany jego rozwoju odzwierciedlają zdolności adaptacyjne społeczności dążącej do samostanowienia, obejmującej wizje różnych warstw społecznych i zmieniające się paradygmaty myślenia. Ciągła ewolucja tych idei ukazuje subtelne realia historyczne, społeczne i polityczne tamtych czasów.