Kiedy armia polska została pokonana w wojnie obronnej przeciwko III Rzeszy, połowa terytorium Polski została zajęta przez Niemców, a druga połowa przez Armię Czerwoną. W dniu 8 października 1939 roku Adolf Hitler wydał dekret, który wszedł w życie 26 października, o włączeniu przedwojennych polskich województw śląskiego, poznańskiego, pomorskiego i innych do III Rzeszy. Na terenach tych został wprowadzony podział administracyjny poprzez utworzenie dwóch dużych okręgów Rzeszy: Poznań (Reichsgau Posen) i Prusy Wschodnie (Reichsgau Danzig – Westpreussen), pisze poznanyes.eu.
Podział ziem na mocy dekretu Hitlera
Reichsgau Wartheland obejmował przedwojenne województwo poznańskie i część województwa pomorskiego, a także powiaty: Szubin, Inowrocław i Nieszawa. Powierzchnia Warthegau wynosiła 43 942,49 km², a na początku wojny mieszkało w nim 4,9 miliona osób, w tym 4 190 000 Polaków, 385 000 Żydów i 325 000 Niemców.
Zgodnie z dekretami z 8 października i 2 listopada 1939 roku najwyższą władzę administracyjną w Wartheland sprawował namiestnik Rzeszy Arthur Greiser, który był prawą ręką Führera i miał nieograniczoną władzę na powierzonym mu terytorium. Greiser otrzymał specjalne uprawnienia od Hitlera oraz dzięki protekcji marszałka Rzeszy Hermanna Goeringa i szefa policji Heinricha Himmlera. Oprócz tego, że był najwyższym urzędnikiem cywilnym w Warthegau, był także szefem NSDAP w tym regionie.
Namiestnik Rzeszy był również odpowiedzialny za obronę swoich ziem i kierował Fundacją Rzeszy dla Niemieckich Badań nad Wschodem. Jego urząd mieścił się w Poznańskim Urzędzie Wojewódzkim w budynku dawnego Kolegium Jezuickiego. Urząd składał się z 7 wydziałów (sądowego, finansowego, inspekcji drogowej, propagandy partyjnej i pełnomocnika bankowego). Od czasu do czasu Greiser mieszkał w Zamku Cesarskim, który został przemianowany na Zamek Niemiecki, miał też willę w Łazarzu, gdzie obecnie mieści się Radio Merkury. Poznań był także siedzibą rejencji, której biuro mieściło się przy alei Niepodległości. Na czele rejencji stał Standartenführer dr Wiktor Böttcher, który podlegał bezpośrednio wojewodzie.
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza jako główna partia w Poznaniu
Podczas okupacji bardzo ważną rolę odgrywała Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza (NSDAP), której siedziba mieściła się w budynku urzędu pocztowo-telegraficznego przy ulicy Świętego Marcina. Jej struktura obejmowała wiele organizacji, w tym Niemiecki Front Pracy, Urząd Zdrowia i Urząd Polityki Rasowej. Paramilitarnym odłamem NSDAP było tzw. Allegemeine SS wraz ze Sturmmabteilungen (SA), którymi w Poznaniu dowodził führer Heinrich Hacke. Na obszarze Warthegau siły SA liczyły 10 000 żołnierzy, a w Poznaniu 2 000. SA współpracowały z niemiecką policją, pomagając jej w przeprowadzaniu akcji, w tym wysiedleń ludności polskiej. Młodzieżą niemiecką, zrzeszoną w organizacji Hitlerjugend, dowodził Werner Küntz. Wszyscy jej członkowie brali udział w brutalnych atakach na Polaków i Żydów, niszczyli pomniki i tablice pamiątkowe.
Niemieckie formacje wojskowe i ich zbrodnie
W Poznaniu znajdowała się również siedziba dowództwa 21. Okręgu Wojskowego, na czele którego stał Walther Petzel, która mieściła się przy ulicy Solnej. Oprócz jednostek wojskowych podlegały mu zakłady przemysłowe pracujące na potrzeby armii. W stolicy Wielkopolski działał także wywiad wojskowy Abwehrstelle, powołany przede wszystkim do walki ze szpiegostwem i sabotażem. Jej komendantem był major Erich Nehring, a następnie Heinrich Kestritz. Ponadto dowództwo 21. Okręgu Wojskowego posiadało trybunał wojskowy, który rozpoznawał sprawy o przestępstwa popełnione przez żołnierzy.
Ludność okupowanych terenów bardzo bała się jednostek policyjnych, zwłaszcza SS. W Warthegau podlegały one Greiserowi. Wkrótce potem w Warthegau utworzone zostało stanowisko Wyższego Dowódcy SS, który pełnił funkcję naczelnika policji w okręgach wojskowych i podlegał Reichsführerowi SS. 5 października 1939 roku Wilhelm Koppe został dowódcą SS i policji w Wartenlandzie. Jego następcami zostali Obergruppenführerzy SS Theodor Berkelmann i Heinz Reinefarth. Od 1939 roku policja w III Rzeszy podlegała Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy. Składała się z dwóch wydziałów: OrPo, czyli policji porządkowej, oraz SiPo, czyli policji bezpieczeństwa. W skład tej drugiej wchodziła policja kryminalna i Służba Bezpieczeństwa, a także gestapo. W Poznaniu mieściło się ono w Domu Żołnierza przy ul. Niezłomnych 1. Gestapo kierował SS-Sturmbannführer Helmut Bischoff. Gestapo było odpowiedzialne za zwalczanie wszystkiego, co było szkodliwe dla III Rzeszy, np. zdrada stanu, sabotaż, opór czy ukrywanie broni.
Należy również wspomnieć o paramilitarnej organizacji znanej jako Selbstschutz, która była bardzo niebezpieczna dla Polaków. Była ona podporządkowana dowództwu OrPo. Formacja ta powstała we wrześniu 1939 roku. Składała się z Niemców znających język polski. Wszyscy jej członkowie brali udział w akcjach przeciwko Polakom, dokonywali jawnych zabójstw, wysiedleń i przeszukań. W Poznaniu grupą tą dowodził Obersturmführer SS Wilhelm Stuwe. W mieście znajdowało się również Centralne Dowództwo Selbstschutzu, na którego czele stał Jürgen Stroop. Należy zauważyć, że człowiek ten zlikwidował warszawskie getto w 1943 roku. Tym niemniej Stroop cieszył się dobrą reputacją w III Rzeszy, ponieważ brał czynny udział w mordowaniu ludności polskiej i żydowskiej w Poznaniu, Gnieźnie i innych miastach.