Pierwsze kroki w kierunku samorządu w Poznaniu sięgają 1253 roku, kiedy to miasto na lewym brzegu Warty zostało inkorporowane. Przywilej inkorporacyjny pozwolił na utworzenie stanowiska burmistrza, który reprezentował miasto. Jednak w XIV wieku rola burmistrza stopniowo straciła na znaczeniu, jak informuje strona poznanyes.eu. Przestało to być stanowisko dziedziczne, a jego uprawnienia stopniowo przekazywane były radzie miejskiej. Kluczową rolę zaczęło odgrywać nowe stanowisko utworzone przez króla Władysława Łokietka – starosta (później nazwane starostą generalnym Wielkopolski).
Starosta: zarządzanie
Starosta pełnił funkcję zastępcy króla w sądownictwie, dowodził wojskiem, nadzorował przestrzeganie prawa i zarządzał dobrami królewskimi. Oprócz zarządzania całą Wielkopolską, starosta osobiście sprawował władzę nad dwoma głównymi miastami regionu – Kaliszem i Poznaniem. Miał prawo głosu w wyborach na radnych miejskich i był organem odwoławczym od decyzji rady miejskiej. Jego dochody gwarantowały określone wsie miejskie, podatki i daniny. Często daniny były rodzajem łapówki, za pomocą której rada miejska płaciła staroście, aby nie działał wbrew interesom miasta. Stanowisko starosty generalnego istniało w Wielkopolsce przez dość długi czas.
Rada miasta
Pierwsza wzmianka o radzie miejskiej pojawiła się w dokumencie z 1280 roku. Początkowo składała się z pięciu radnych, a z czasem ich liczba wzrosła do ośmiu. Pod koniec XIII i na początku XIV wieku uprawnienia rady były dość ograniczone i dotyczyły głównie nadzoru nad handlem. Jednak wraz z osłabieniem roli starosty, władza rady zaczęła wzrastać. Król mógł formalnie (za pośrednictwem starosty) ingerować w skład rady, ale zwykle rzadko protestował przeciwko wyborowi radnych, chyba że któryś z nich nie odpowiadał mu osobiście. Kadencja rady trwała rok, a nowi członkowie byli prawdopodobnie wybierani w drodze kooptacji do starej rady przynajmniej jednego lub kilku członków. Na czele rady stał burmistrz, o którym pierwsze wzmianki pochodzą z 1310 roku. Jego kadencja również trwała jeden rok. Do końca średniowiecza wybierano dwóch burmistrzów, z których każdy pełnił swoją funkcję przez sześć miesięcy.
Ewolucja uprawnień rady miejskiej
Od końca XIV wieku uprawnienia rady stawały się coraz szersze. Rada została wzmocniona uchwałami znanymi pod nazwą „wileń”. Do jej zadań należała pełna regulacja życia publicznego w mieście. Organizowała handel i rzemiosło, wydawała rozporządzenia dotyczące porządku, ochrony przeciwpożarowej i ochrony murów miejskich. Rada była również najwyższym organem sądowniczym w mieście, a podlegała jej ława miejska, która wcześniej zajmowała się sprawami sądowymi. Oprócz samego miasta władza rady rozszerzała się na okoliczne wsie i przedmieścia miejskie, z wyjątkiem miast należących do kościoła (Ostrów Tumski, Chwaliszewo i Śródka), a także wsi kościelnych wieś św. Marcina oraz wieś św. Adalberta. Spod jurysdykcji rady wyłączeni byli duchowni i Żydzi. W wykonywaniu swoich funkcji rada była wspomagana przez urząd miejski, na czele którego stał skarbnik.
Ława miejska i sędzia
Sprawy sądowe były rozpatrywane przez ławę miejską, której przewodniczył sędzia główny. Składała się ona z ośmiu ławników. Początkowo tylko ława była odpowiedzialna za procesy sądowe, ale z czasem stała się organem podległym radzie.
Powstały w średniowieczu system samorządu terytorialnego w Poznaniu rozwijał się i doskonalił w kolejnych stuleciach aż do czasów współczesnych. W średniowieczu powstała też idea samorządu miejskiego, bez której trudno wyobrazić sobie dzisiejsze funkcjonowanie miasta.
Historia ustroju organizacyjnego Poznania w średniowieczu ukazuje fascynujący proces ewolucji systemu lokalnego samorządu. Począwszy od inkorporacji w XIII wieku, a skończywszy na rozszerzeniu uprawnień Rady Miejskiej, pozostawiła nam koncepcję samorządności, która przetrwała do dzisiejszych czasów.